Business කරද්දී Contract එකක් ඇත්තටම අවශ්යද? ව්යාපාරික ලෝකයේදී බොහෝ දෙනෙක් අතපසු කරන, නමුත් අත්යවශ්යම සාධකයක් පිළිබඳව අද අපි කතා කරමු.
Read more about Business 👇🏼
ශ්රී ලංකාවේ ව්යාපාරික සංස්කෘතිය තුළ “විශ්වාසය” කියන දේට ලොකු තැනක් ලැබෙනවා. “අපි දන්න අඳුරන මිනිස්සුනේ”, “වචනයක් දුන්නොත් ඒක එහෙමමයි” වැනි අදහස් මත පදනම් වෙලා බොහෝ ගනුදෙනු සිදුවෙනවා. නමුත්, නීත්යානුකූල ලිඛිත ගිවිසුමක් නොමැතිව ව්යාපාරයක් කිරීම හරියට ආරක්ෂක පටියක් (Seat belt) නැතිව වේගයෙන් වාහනයක් පදවනවා වගේ වැඩක්.
මෙම ලිපියෙන් අපි සාකච්ඡා කරන්නේ ශ්රී ලාංකික සන්දර්භය තුළ ලිඛිත ගිවිසුමක (contract) ඇති වැදගත්කම සහ එය ඔබේ ව්යාපාරයේ පැවැත්මට බලපාන ආකාරයයි.
1. ගිවිසුමක් යනු කුමක්ද?
සරලවම කිවහොත්, ගිවිසුමක් (Contract) යනු පාර්ශව දෙකක් හෝ කිහිපයක් අතර ඇති කරගන්නා වූ, නීතියෙන් බලාත්මක කළ හැකි එකඟතාවයකි. මෙහිදී දෙපාර්ශවයේම වගකීම්, අයිතිවාසිකම් සහ යම් හෙයකින් එම එකඟතාවය කඩ වුවහොත් ගත යුතු පියවර පැහැදිලිව සඳහන් වේ.
ශ්රී ලංකාවේ කොන්ත්රාත් නීතිය ප්රධාන වශයෙන් ඉංග්රීසි පොදු නීතිය (English Common Law) සහ රෝම ලන්දේසි නීතිය (Roman-Dutch Law) මත පදනම් වේ.
2. “වචනයට” වඩා “ලියකියවිල්ල” වැදගත් ඇයි?
ලංකාවේ බොහෝ සුළු හා මධ්ය පරිමාණ ව්යාපාරිකයන් (SMEs) පවසන්නේ නීතිඥයන් ලවා ගිවිසුම් සකස් කිරීම වියදම් අධික සහ වෙහෙසකර වැඩක් බවයි. නමුත් ගැටලුවක් මතු වූ විට සිදුවන පාඩුව ඊට වඩා දස දහස් ගුණයකින් වැඩි විය හැකියි.
අ) මතකයේ ඇති සීමාවන්
මිනිසුන් හැටියට අපිට දේවල් අමතක වෙන්න පුළුවන්. අද එකඟ වෙන කොන්දේසියක් වසර දෙකකින් වෙනස් විදිහකට මතක තිබෙන්නට පුළුවන්. ලිඛිත ගිවිසුමක් මගින් “අපි එදා මෙහෙමයි කිව්වේ” යනුවෙන් ඇතිවන තර්ක නැති කරයි.
ආ) පැහැදිලි භාවය (Clarity)
ගිවිසුමකදී මිල ගණන්, භාණ්ඩ සැපයිය යුතු දිනය, ගෙවීම් කළ යුතු ක්රමය සහ ප්රමිතිය ගැන පැහැදිලිව සඳහන් වේ. උදාහරණයක් ලෙස, ඔබ ඇඟලුම් ව්යාපාරිකයෙක් නම්, රෙදි වර්ගය සහ මැහුම් ප්රමිතිය ගැන ගිවිසුමේ සඳහන් නොවුණහොත්, පසුව ලැබෙන බාල ඇණවුමක් ප්රතික්ෂේප කිරීමට ඔබට නීතිමය පදනමක් නැති විය හැකියි.
3. ලංකාවේ ව්යාපාරිකයන් ගිවිසුමක් අනිවාර්යයෙන්ම තිබිය යුතු අවස්ථා
ඔබේ ව්යාපාරය කුඩා වුවත් විශාල වුවත්, පහත අවස්ථාවලදී ලිඛිත ගිවිසුමක් අත්යවශ්ය වේ:
- හවුල් ව්යාපාර (Partnerships): මිතුරන් හෝ නෑදෑයන් සමඟ ව්යාපාර ආරම්භ කරන විට ලාභ බෙදීම, තීරණ ගැනීම සහ ව්යාපාරයෙන් ඉවත් වන ආකාරය ගැන අනිවාර්යයෙන්ම ගිවිසුමක් තිබිය යුතුය.
- සේවා නියුක්ති ගිවිසුම් (Employment Contracts): සේවකයන් බඳවා ගැනීමේදී ඔවුන්ගේ රාජකාරි, නිවාඩු සහ රහස්යභාවය රැකීම (NDA) ගැන ගිවිසුමක් තිබීම අනාගත කම්කරු ගැටලු අවම කරයි.
- සැපයුම්කරුවන් සමඟ (Suppliers): අමුද්රව්ය සැපයීමේදී සිදුවන ප්රමාදයන් නිසා ඔබේ නිෂ්පාදන ක්රියාවලිය අඩාල විය හැක. එවැනි ප්රමාදයකදී අය කරන වන්දි ගිවිසුමේ තිබිය යුතුය.
- බදු ගිවිසුම් (Lease Agreements): ව්යාපාරික ස්ථානයක් කුලියට ගැනීමේදී වසර කීයකට වලංගුද සහ කුලිය වැඩි වන ප්රතිශතය ලිඛිතව තිබීම අත්යවශ්යයි.
4. Contract එකක් නැතිවීමේ භයානකකම
ලංකාවේ අධිකරණ පද්ධතිය තුළ නඩුවක් විභාග වී අවසන් වීමට වසර ගණනාවක් ගත විය හැකියි. ඔබ සතුව ලිඛිත සාක්ෂි/Contracts නොමැති නම්, ඔබේ පාඩුව ඔප්පු කිරීම ඉතා අපහසු වේ.
- ගෙවීම් පැහැර හැරීම: වැඩ අවසන් කළ පසු සේවාදායකයා මුදල් නොගෙවා මගහරින්නේ නම්, ගිවිසුමක් නොමැතිව නීතිමය පියවර ගැනීම ඉතා දුෂ්කරය.
- බුද්ධිමය දේපළ සොරකම: ඔබ නිර්මාණය කළ මෘදුකාංගයක් හෝ ලෝගෝවක් වෙනත් අයෙක් භාවිතා කරන්නේ නම්, එහි අයිතිය ඔප්පු කිරීමට ගිවිසුම් උපකාරී වේ.
- ව්යාපාරික රහස් පිටවීම: ඔබේ ව්යාපාරයේ රහස් වට්ටෝරුවක් හෝ පාරිභෝගික දත්ත පද්ධතියක් සේවකයෙකු විසින් වෙනත් ආයතනයකට ලබා දීම වැළැක්වීමට නීතිමය බැඳීමක් තිබිය යුතුය.
5. හොඳ Contract එකක තිබිය යුතු කරුණු 5ක්
ව්යාපාරිකයෙකු ලෙස ඔබ Contract එකක් සකස් කරන විට අවම වශයෙන් පහත කරුණු තිබේදැයි පරීක්ෂා කරන්න:
- පාර්ශවකරුවන්ගේ විස්තර: නිවැරදි නම, ලිපිනය සහ ජාතික හැඳුනුම්පත් අංකය/සමාගම් ලියාපදිංචි අංකය.
- කාර්යයේ විෂය පථය (Scope of Work): හරියටම කළ යුතු දේ සහ ලබා දිය යුතු සේවාව කුමක්ද?
- ගෙවීම් කොන්දේසි (Payment Terms): ගෙවිය යුතු මුදල, ගෙවිය යුතු දින වකවානු සහ ප්රමාද ගාස්තු.
- කාලසීමාව සහ අවලංගු කිරීම (Termination): ගිවිසුම අවසන් වන්නේ කවදාද? කිසියම් පාර්ශවයකට ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීමට අවශ්ය නම් දිය යුතු පූර්ව දැනුම්දීම (Notice period).
- විවාද විසඳීම (Dispute Resolution): ගැටලුවක් මතු වුවහොත් එය උසාවි නොගොස් බේරුම්කරණය (Arbitration) මගින් විසඳා ගන්නේ කෙසේද?
6. සාමාන්ය වැරදි මත
“අපි අතර තියෙන ඊමේල් සහ වට්ස්ඇප් පණිවිඩ ගිවිසුමක් නෙමෙයිනේ?” නැත, ශ්රී ලංකාවේ විද්යුත් ගනුදෙනු පනත (Electronic Transactions Act) අනුව, ඊමේල් සහ වට්ස්ඇප් පණිවිඩ පවා සාක්ෂි ලෙස අධිකරණයට ඉදිරිපත් කළ හැකියි. නමුත් ඒවා විසිරී පවතින නිසා නිසි ගිවිසුමක ඇති ශක්තිමත් බව ඒවායේ නැත.
“මුද්දර (Stamp) ගැහුවේ නැත්නම් Contracts වැඩක් නැද්ද?” ගිවිසුමක් නීත්යානුකූල වීමට මුද්දර ගාස්තු ගෙවීම අත්යවශ්ය වේ. මුද්දර නොගැසූ ගිවිසුමක් සාක්ෂියක් ලෙස ඉදිරිපත් කිරීමේදී දඩ මුදල් ගෙවීමට සිදුවේ. එබැවින් රුපියල් 25, 50 හෝ අදාළ වටිනාකමට මුද්දර ඇලවීම වැදගත්ය.
ව්යාපාරයක් කිරීම යනු අවදානම් කළමනාකරණය කිරීමයි. ලිඛිත ගිවිසුමක් යනු ඔබේ ව්යාපාරයට ඇති ලොකුම රක්ෂණයයි (Insurance). එය ඔබව නීතිමය ගැටලුවලින් ආරක්ෂා කරනවා පමණක් නොව, ඔබේ ව්යාපාරයේ වෘත්තීය මට්ටම (Professionalism) පාරිභෝගිකයාට සහ සැපයුම්කරුට පෙන්වීමට ඇති හොඳම ක්රමයයි.
අදම ඔබේ ව්යාපාරික ගනුදෙනු දෙස බලන්න. ලිඛිත ගිවිසුමක් නැති තැන් හඳුනාගෙන, සුදුසු නීතිඥ උපදෙස් මත ඒවා සකස් කරගන්න. එය ඔබේ ව්යාපාරයේ අනාගත සාර්ථකත්වයට සහ සැනසිලිදායක නින්දකට හේතු වනු ඇත.
